1980 Ζυγός 2

Επιστροφή στα κείμενα.r
ΦΓΗΓΔΣΗΣΤΤΣΦΘΓΙΓΙΟΗΟΗΟΗ

Βασίλης Χάρος. “Και λίγα για την ιστορία.” Ζυγός, Νοέμβριος-Δεκέμβριος,1980, τεύχ. 44, σ. 50, 58.

______________________________________________________________________________________

 ΚΑΙ ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

Alois Senefelder

Alois Senefelder (1771 – 1834)

Η λέξη λιθογραφία χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι, το 1803, όταν ένα λιθογραφείο, εφαρμόζοντας μια καινούρια μέθοδο εκτύπωσης, πήρε την ονομασία λιθογραφικό τυπογραφείο. Εφευρέτης αυτής της μεθόδου θεωρείτο ο Τσέχος Alois Senefelder, ο οποίος απ’ το 1796 χρησιμοποιούσε την πέτρα για να τυπώνει μουσικά κομμάτια. Όπως φαίνεται όμως από διάφορα ντοκουμέντα, δεν ήταν μόνο ο  Senefelder που προσπάθησε να βρει ένα τρόπο επίπεδης εκτύπωσης. Δέκα χρόνια πριν απ’ αυτόν, ο Γερμανός Simon  Schmid, καθηγητής στην Ακαδημία του Μονάχου, είχε την ιδέα να μεταχειριστεί την πέτρα κατ’ ευθείαν σαν πλάκα εκτύπωσης και την έβαλε σε εφαρμογή παράγωντας διάφορα δείγματα. Οι εφαρμογές του Schmid και του Senefelder απέδειξαν πως υπάρχει ένας χημικός τρόπος εκτύπωσης, πολύ πιο απλός από τις μεθόδους που ίσχυαν μέχρι τότε. Με τη λιθογραφία ο καλλιτέχνης μπορούσε να εκφραστεί με πολύ περισσότερο αυθορμητισμό απ’ ό,τι με τις άλλες τεχνικές της χαρακτικής, γιατί τα μέσα της ήταν πιο πολύ συγγενικά μ’ εκείνα του σχεδίου και της ζωγραφικής. Στα τελευταία δέκα χρόνια του 18ου αιώνα το έδαφος ήταν ήδη κατάλληλα προετοιμασμένο για να δεχτεί την επαναστατική αυτή ανακάλυψη.

Γι αυτό και στην πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα παίρνει σημαντική εξέλιξη και διαδίδεται εμπορικά όχι μόνο στη Γερμανία αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Την ίδια εποχή γίνονται οι πρώτες δοκιμές στον καθαρά καλλιτεχνικό χώρο και εμφανίζονται στην Αγγλία οι πρώτοι καλλιτέχνες λιθογράφοι. Από το 1820 και έπειτα, σπουδαίοι ζωγράφοι, όπως ο Goya, o Delacroix και άλλοι, υιοθετούν τη νέα τεχνική και φιλοτεχνούν μ’ αυτήν ένα μέρος απ’ τη δημιουργία τους. Το επόμενο βήμα της λιθογραφίας είναι η συμμαχία της με τον Τύπο, αρχίζοντας απ’ την συνεργασία του Daumier με την εβδομαδιαία «Caricature», το 1831 και με την καθημερινή «Charivari» ένα χρόνο αργότερα. Έτσι, μέσα σε λίγο καιρό, η λιθογραφία γίνεται μια σπουδαία δύναμη στη δημόσια ζωή, αφού σ’ αυτήν βρίσκουν οι καλλιτέχνες τα μέσα για να καυτηριάζουν την πολιτική και την κοινωνία και για να εικονογραφούν τα γεγονότα της ημέρας. Η τελευταία αυτή φάση αρχίζει το 1837, όταν τίθεται σε εφαρμογή η μέθοδος της χρωματικής τελειοποίησης. Η ανακάλυψη της φωτογραφίας, με την οποία μπορούν να δοθούν αποτελέσματα τεχνικώς άμεμπτα, είναι πια ένα γεγονός. Σιγά-σιγά οι πέτρες αποσύρονται και τη θέση τους παίρνουν ο τσίγκος και το αλουμίνιο για να είναι δυνατή η εκτύπωση σε χιλιάδες αντίτυπα. Με τον ίδιο ρυθμό, σταδιακά, αντικαθίστανται και οι χειροκίνητες πρέσες με αυτόματες ηλεκτρικές.

Η καινούρια τεχνική, η offset όπως λέγεται αγγλικά, χρησιμοποιείται ήδη από τις αρχές του αιώνα μας και έχει τις βάσεις της στη λιθογραφία. Μόνο που παρουσιάζει μια πελώρια διαφορά απ’ αυτήν. Στηρίζεται, όπως άλλωστε το λέει και η ονομασία της, στην έμμεση εκτύπωση. Δηλαδή από την πλάκα του τσίγκου ή του αλουμινίου το σχέδιο τυπώνεται πρώτα σ ’ένα κύλινδρο από καουτσούκ και από εκεί εξ επαφής μεταφέρεται στο χαρτί. Αυτή όμως η παρεμβολή στερεί την εκτύπωση από την αμεσότητα που είχε στην πραγματική λιθογραφία, επομένως δεν μπορεί να γίνει λόγος για καλλιτεχνική ποιότητα πρωτότυπου έργου. Κατά τα άλλα, η offset είναι αναμφισβήτητα, ο καλλίτερος τρόπος αναπαραγωγής σχεδίων που μπορεί σήμερα να μας προσφέρει ο μηχανικός πολιτισμός μας.

1992 - ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΤΟ ΘΕΩ ΕΛΛΗΝΩΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΩΡ ΠΑΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΚΑΙ ΠΑΣΗΣ ΔΥΣΕΩΣ Πέτρα με το σχέδιο για την Λιθογραφία

1992 – ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΤΟ ΘΕΩ ΕΛΛΗΝΩΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣ
Πέτρα με το σχέδιο για την Λιθογραφία

Αρχή της λιθογραφίας. Ή λιθογραφία ανήκει στις μεθόδους εκτύπωσης à plat. Και αυτό, γιατί στην πλάκα από όπου θα γίνει ή εκτύπωση δεν υπάρχουν σημεία κοίλα, ούτε ανάγλυφα. Τόσο ή εικόνα πού θα τυπωθεί όσο και τα μέρη πού αντιστοιχούν στα άσπρα βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Απλώς, επάνω στη λιθογραφική πλά­κα έχουν διαφορετικές φυσικοχημικές Ιδιότητες. Το σχέδιο γίνεται μ’ ένα λιπαρό υλικό, τη λιθογραφική μελάνη ή τα λιθογραφικά κραγιόνια. Και όπως είναι γνωστό, το λίπος απωθεί το νερό. Αντίθετα, τα υπόλοιπα μέρη της επιφάνειας της πέτρας πού δεν αποτελούν το σχέδιο περνούν από μια χημική διαδικασία πού τα κάνει να συγκρα­τούν καλλίτερα το νερό. Πάνω στην πέτρα απλώνεται ένα διάλυμα αραβικής γόμας και νιτρικού οξέος. Με την αντίδραση του νιτρικού οξέος το ανθρακικό ασβέστιο της πέτρας μετατρέπεται σε νιτρικό ασβέστιο, με άλλα λόγια ή επιφάνεια της γίνεται περισσότερο ικανή να κρατήσει την υγρασία. Από την άλλη, ή αραβική γόμα σχηματί­ζει μια λεπτή στρώση και δρα συγκρατώντας την υγρασία και στη συνέχεια κάνοντας την επιφάνεια ακατάλληλη να δεχτεί το λιπαρό σώμα. Έτσι, όταν κανείς περάσει πάνω στην επιφάνεια της πλάκας ένα ρουλό με μελάνι, αυτό θα κρατηθεί στα λιπαρά μόνο μέρη και δεν θα γίνει δεκτό όπου ή επιφάνεια είναι υγρή.

Τεχνική της λιθογραφίας. Το πρώτο πού κάνουμε είναι να καθα­ρίσουμε την πέτρα από τα διάφορα παράσιτα. Τρίβουμε δύο όμοιες πέτρες μαζί, τη μια με την άλλη, βάζοντας ανάμεσα τους νερό και σμυρίγδι. ‘Αρχίζουμε από το πιο χοντρό σμυρίγδι και προχωρούμε σε πιο ψιλό, αν θέλομε στην πέτρα μας να δημιουργήσομε ψιλό κόκκο. Μετά το τρίψιμο, ξεπλένουμε την πέτρα με άφθονο νερό, τη στεγνώνουμε και σχεδιάζουμε επάνω της με λιθογραφικό μελάνι ή με λιθογραφικά κραγιόνια. Αν θέλουμε να κάνουμε προσχέδιο που να μην αποτυπωθεί ύστερα στο χαρτί, το γράφουμε με sanguine. Αφού το γράψιμο μας στεγνώσει, το περνάμε με λίγο ταλκ καi αμέσως μετά με την οξείδωση (préparation). Αυτό γίνεται μ’ ένα πλατύ πινέλο. Την οξείδωση τη φτιάχνουμε σ’ ένα βαζάκι καθαρό, βάζοντας δύο δάχτυλα περίπου κόλλα αραβική και νιτρικό οξύ. Την έντασή της τη δοκιμάζουμε στην άκρη της πέτρας ή με τη γλώσσα μας.

Μετά από όλα αυτά, την άλλη μέρα ή την μεθεπόμενη μπορούμε να τυπώσομε. Πλένουμε την πέτρα με νερό και σφουγγάρι καθαρό, την περνάμε με κόλλα αραβική, τη στεγνώνουμε και στο τέλος την καθαρίζουμε με νέφτι για να φύγει όλο το λιθογραφικό υλικό. Ακο­λουθεί ή δεύτερη οξείδωση. Αφού, δηλαδή, περάσαμε την πέτρα με νερό, κυλινδρώνουμε με ειδική μαύρη μελάνη (noir à monter) και οξειδώνουμε με τον ίδιο τρόπο. Αφήνουμε έπειτα την πέτρα μέχρι μια ώρα για να στεγνώσει καλά, και την μεταφέρουμε στην πρέσα, ενώ παράλληλα ετοιμάζουμε το χρώμα με το οποίο θα αρ­χίσουμε την εκτύπωση. Πλένουμε ξανά την πέτρα, όπως πριν, και πριν στεγνώσει κυλινδρώνουμε με το μελάνι του τυπώματος, φροντίζοντας ή επιφάνεια της να είναι διαρκώς υγρή. Το χαρτί πού θα χρησιμοποιήσομε πρέπει και αυτό, αν πρόκειται να τυπώσομε μαύρο, να έχει μια ορισμένη υγρασία. Το βρέχουμε, λοιπόν, μ’ ένα σφουγγάρι ομοιόμορφα και ύστερα το τοποθετούμε πάνω στην πέ­τρα. Ή επόμενη δουλειά είναι να κανονίσουμε την πίεση της πρέσας και να τυπώσομε το πρώτο δοκίμιο. Είναι ωστόσο φυσικό, στην πορεία της δουλειάς, να χρειαστούν ορισμένες διορθώσεις. Ή πέτρα δίνει τη δυνατότητα να προστεθούν ή να αφαιρεθούν τό­νοι. Έτσι, αν θέλουμε να ενισχύσομε ορισμένες επιφάνειες, μπορούμε να τις περάσομε με άσφαλτο. Όσο για τα μαύρα, μπορούμε και αυτά να τα τονίσομε, περνώντας τα σημεία πού αντιστοιχούν σ’ αυτά με σαπούνι. ‘Αλλά και ν’ άφοξειδώσουμε επίσης ένα μέρος της επιφάνειας της πέτρας μπορούμε, χρησιμοποιώντας οξικό οξύ (acide acétique), διαλυμένο σε νερό (δυο μέρη νερό, ένα μέρος οξύ). Στην περίπτωση αυτή, αφού κάνομε την επάλειψη, αφήνουμε την πλάκα να στεγνώσει, την πλένουμε με νερό και ύστερα σχεδιά­ζουμε κανονικά απ’ την αρχή. Όσο για την αφαίρεση ανεπιθύμη­των τόνων, ένα πέρασμα με δυνατό οξύ τους εξαφανίζει.

Στα δέκα χρόνια πού δουλεύω τις λιθογραφίες μου σε πέτρα βρήκα πώς όχι μόνο ή τέχνη μα και ή τεχνική εξελίσσεται. Έτσι, λοιπόν, ακολουθώντας στην αρχή τον κλασσικό τρόπο της λιθο­γραφίας κατέληξα σε μια μέθοδο (δεν θα τολμούσα να την πω ανα­κάλυψη), πού χάρις σ’ αυτήν πετυχαίνω, με τη λιθογραφική μελάνη, οποιονδήποτε τόνο σε οσαδήποτε αντίτυπα. Τον αποφασιστικό ρόλο για το τελικό αποτέλεσμα δεν τον παίζει εδώ ή σχεδίαση της πέτρας με μελάνη, αλλά ή οξείδωση. Απλώνω, δηλαδή, τη μαύρη λιθογραφική μελάνη σε επιφάνειες πού προορίζω για διαβαθμίσεις κι όταν τελειώσει ή διαδικασία της πρώτης οξείδωσης και τυπώσω το πρώτο δοκίμιο αρχίζω το πλάσιμο των τόνων με δυνατό οξύ πάνω στο ίδιο το χρώμα του τυπώματος. Όταν φτάσω στο επιθυ­μητό αποτέλεσμα, εφαρμόζω τη γνωστή διαδικασία για να φύγει το χρώμα από την επιφάνεια της πέτρας. Μελανώνω έπειτα με encre à monter και οξειδώνω με πολύ δυνατή προετοιμασία (ένα μέρος νι­τρικό οξύ και ένα μέρος αραβική γόμα). Αφού περάσουν δώδεκα τουλάχιστον ώρες, μπορώ να τυπώσω οσαδήποτε αντίτυπα θέλω, σε τόνους και σε διαβαθμίσεις οποιασδήποτε κλίμακας.