1985 Δήμος Αθηναίων Κατάλογος

Επιστροφή στα κείμενα.r
ΦΓΗΓΔΣΗΣΤΤΣΦΘΓΙΓΙΟΗΟΗΟΗ

Βασίλης Χάρος. Στο Έκθεση Χαρακτικής Ελλήνων Καλλιτεχνών. Δήμος Αθηναίων Πνευματικό Κέντρο, 1985. (Κατ. ομ. έκθ.).

______________________________________________________________________________________

 

1. Η ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ ΣΑΝ ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΤΕΧΝΗ

Μέχρι τον περασμένο αιώνα η χαρακτική θεωρούνταν σαν δευτερεύουσα τέχνη αφού είχε σαν σκοπό την αναπαραγωγή έργων των μεγάλων δασκάλων. Ο υπηρετικός αυτός χαρακτήρας της χαρακτικής (που ξεκίνησε το Μεσαίωνα), διατηρήθηκε μέχρι τον 19ον αιώνα που θεωρούσαν ακόμα σαν κολοφώνα της χαρακτικής την απαράλλαχτη απομίμηση ενός πίνακα ή ενός σχεδίου.

 Οι μεγάλες όμως ανακαλύψεις, στον αιώνα μας και η ανάπτυξη της τεχνολογίας είχαν σαν αποτέλεσμα να βρει επιτέλους η χαρακτική την αυτονομία της και να θεωρηθεί σαν ανεξάρτητη τέχνη. Σ’ αυτό συνέβαλλαν βέβαια και οι μεγάλοι καλλιτέχνες του καιρού μας που χρησιμοποίησαν τη χαρακτική σαν μέσο προσωπικής έκφρασης.

2. Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ

Χαρακτικό έργο είναι το αντίτυπο που προέρχεται από τη χάραξη ενός σχεδίου σ’ένα σκληρό υλικό (ξύλο, πέτρα, μέταλλο) και η εκτύπωσή του σε περισσότερα από ένα αντίτυπα.

Χαράκτης είναι ο καλλιτέχνης που χρησιμοποιεί τη χαρακτική σαν καθαρά εκφραστικό μέσο. Υπάρχουν βέβαια και οι ερμηνευτές χαράκτες που ξέρουν να βγάζουν σε πολλά αντίτυπα το σχέδιο κάποιου άλλου. Αν μελετήσουμε όμως τους ερμηνευτές χαράκτες και τα αυθεντικά χαρακτικά, θα εκτιμήσουμε πόσο η ιδέα υπερέχει από την απλή εκτέλεση και οδηγεί το χέρι του χαράκτη όπως η ζωγραφική, για να δώσει ένα έργο με αμεσότητα και αλήθεια.

Ο καλλιτέχνης χαράκτης σχεδιάζει, χαράζει και τυπώνει ο ίδιος το έργο του, εφαρμόζοντας κάθε φορά μιαν ειδική διαδικασία μέχρι να δημιουργήσει το εικαστικό του έργο. Με την τέλεια γνώση της τεχνικής μεταδίδει σε όλους τη σκέψη του μεταφρασμένη σ’ένα έργο το οποίο μπορεί να διαδοθεί, χωρίς να πάψει να είναι έργο πραγματικό. Εκεί βρίσκει κανείς ένα αποτέλεσμα που μόνο η χαρακτική μπορεί να δώσει, γιατί σε όλες τις άλλες τέχνες η αναπαραγωγή είναι ατελής ή χωρίς αξία.

Αλλά για να γίνει ένα χαρακτικό έργο, δύο πράγματα είναι ουσιώδη. Να είσαι καλλιτέχνης και να ξέρεις να σχεδιάζεις. Μα τι σημαίνει αλήθεια, να είσαι καλλιτέχνης; Σημαίνει, να αισθανθείς τη συγκίνηση μ’ ένα τρόπο τόσο έντονο, που εν τούτοις άλλοι δεν θα αισθανθούν παρά μόνο όταν τους την μεταδώσεις. Και είναι πολλές οι συγκινήσεις για όποιον θέλει να ασχοληθεί με τη χαρακτική. Η αισθητική του χαράκτη είναι ειδική, ελεύθερη, ανεξάρτητη.

Εδώ δεν υπάρχει κανένας περιορισμός, καμιά δέσμευση με την αναγνωρισμένη κλασσική ομορφιά. Το ιδεώδες είναι προσωπικό. Οποιοδήποτε κι αν είναι το θέμα που θα διαλέξει ο καλλιτέχνης, αφήνει να ξεπηδήσει η λεπτομέρεια της παρατήρησης, η δύναμη της έκφρασης, η οποία με τη βοήθεια της γραμμής γίνεται τόσο δυναμική όσο απλή και ακριβής είναι και η οποία αφήνει στο θεατή ένα μέρος προσωπικής ερμηνείας, σ’ ένα έργο που όλα τα στοιχεία του είναι φανερά, αλλά βγαίνουν από γραμμές οι οποίες φαίνονται άπειρες.

Αυτό που είναι θαυμαστό στη χαρακτική, είναι η πνευματική σύλληψη, μια ιδέα ζωντανή και δυνατή, έντονα και πλατειά εκφρασμένη, η οποία αφήνει ένα πλατύ πεδίο στους ρεμβασμούς του θεατή.

Η πλαστική όμως ιδέα για να πραγματοποιηθεί, προϋποθέτει τη σιγουριά στο χέρι του χαράκτη και την πρόγνωση για το αποτέλεσμα που θα δώσει η χάραξη και η οξείδωση.

Χωρίς αμφιβολία, χρειάζεται πείρα αρκετή, αλλά το τελικό αποτέλεσμα θα δώσει την ικανοποίηση, συμβάλλοντας στις ομορφιές της ζωής με την παραγωγή έργων, τα οποία έχομε κοντά μας και περνούν από χέρι σε χέρι, διαδίδοντας έτσι όπως το βιβλίο τις προσπάθειες της φαντασίας μας.

3. ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΑ

Η χαρακτική είναι τέχνη δημοκρατική.

Το μεγάλο της πλεονέκτημα είναι ότι παράγει φτηνά έργα προσιτά στις πλατιές μάζες. Με την ίδια δυνατότητα που καθένας αγοράζει ένα αντικείμενο χρήσης για το σπίτι του, μπορεί να αποκτήσει το πρωτότυπο χαρακτικό που σίγουρα θα του δώσει όχι μόνο οπτικά ερεθίσματα, αλλά και πνευματικά, αυτά δηλαδή που στοχεύουν στη γαλήνη του ανθρώπου.

Η φύση όμως της χαρακτικής, που παράγει περισσότερα από ένα αντίτυπα, έχει ένα αδύνατο σημείο. Όπως έχει τη δυνατότητα να προσφέρει ορισμένα αντίτυπα που το καθένα έχει τη μοναδικότητά του, άλλο τόσο και ευκολότερα μάλιστα με τις σύγχρονες τεχνικές μεθόδους, μπορεί να παράγει μηχανικά, ένα πολύ μεγάλο αριθμό αντιτύπων. Αυτό ακριβώς εκμεταλλεύτηκαν οι έμποροι και οι εκδότες και χρησιμοποίησαν τη χαρακτική για καθαρά κερδοσκοπικούς σκοπούς. Το φαινόμενο αυτό παρατηρήθηκε μετά το β’ παγκόσμιο πόλεμο και εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι σήμερα.

Σε ολόκληρη την Ευρώπη παρατηρείται μια αυξημένη αγορά χαρακτικής τελείως ανεξέλεγκτη. Αφίσες, ρεπροντιξιόν, ύποπτες εκδόσεις, σφραγίδες ονομάτων και πλαστογραφίες, τα πάντα πωλούνται σε αυθεντική χαρακτική. Εκδότες και τυπογράφοι ανακάλυψαν ότι η αγορά είναι επικερδής. Ορισμένοι καλλιτέχνες συμμετέχουν επίσης στο παιχνίδι για τα χρήματα και δέχονται ευχαρίστως να τους εκμεταλλεύονται.

Η παρά-αγορά έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, κυρίως στη λιθογραφία και τη μεταξοτυπία. Σε ορισμένα κράτη όπως στη Σουηδία, αναγκάστηκε να επέμβει το κράτος.

Υπάρχει σήμερα διεθνής τεχνική προδιαγραφή για το πως πρέπει να είναι η αυθεντική χαρακτική. Σαν πρωτότυπο χαρακτικό έργο, θεωρείται σήμερα κάθε έργο, για τη δημιουργία του οποίου ο καλλιτέχνης εργάστηκε σε όλα τα στάδια, από την ιδέα μέχρι την τελειωτική έκδοση. Ο καλλιτέχνης θα πρέπει να έχει δουλέψει ο ίδιος τη βασική ύλη, την πέτρα, το ξύλο, το μέταλλο και αν βοήθησε κάποιος στην εκτύπωση, αυτό πρέπει να αναφέρεται στον υποψήφιο αγοραστή.

Τέλος τα αντίτυπα αφού αντιπροσωπεύουν χρηματική αξία πρέπει να είναι αριθμημένα. Και ας μην ξεχνάμε ποτέ ότι το πνεύμα της κερδοσκοπίας σπάνια καταλήγει σε καλές δουλειές.

4. ΜΕΘΟΔΟΙ ΧΑΡΑΚΤΙΚΗΣ

Υπάρχουν τρεις μέθοδοι εκτύπωσης. Στο ανάγλυφο, στο κοίλο και στο επίπεδο. Δηλαδή το σχέδιο που πρόκειται να τυπωθεί μπορεί να εξέχει σαν ανάγλυφο όπως γίνεται στην ξυλογραφία, ή μπορεί να χαραχτεί σε βάθος όπως συμβαίνει στη χαλκογραφία και τέλος μπορεί μόνο να στερεωθεί στην επιφάνεια της πλάκας, όπως γίνεται στη λιθογραφία.

Καθένας από τους τρεις βασικούς τρόπους εκτύπωσης δίνει το χαρακτήρα στο χαρακτικό έργο. Υποδιαιρείται δε σε διάφορες τεχνικές οι οποίες έχουν σχέση με τα υλικά και το σκοπό του χαρακτικού αντίτυπου.

Ξυλογραφία

Το ξύλο, το πλάγιο και το όρθιο είναι από τα πρώτα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για χάραξη. Πλάγιο ξύλο, είναι μια πλάκα, μια σανίδα δηλαδή, κομμένη στην κατεύθυνση του δένδρου, ενώ το όρθιο ξύλο είναι κομμένο σε ροδέλες, κάθετα στον κορμό, οι οποίες τετραγωνίζονται και ενώνονται για να δημιουργήσουν μεγαλύτερη επιφάνεια.

Η χάραξη στο πλάγιο και στο όρθιο ξύλο αφαιρεί όλα τα άσπρα του σχεδίου και αφήνει μόνο τα σχήματα που θέλομε να τυπωθούν. Το ανάγλυφο μελανώνεται μ’ ένα κύλινδρο και πάνω σ’ αυτό πιέζεται το χαρτί με ειδική φροντίδα. Το πρώτο δοκιμαστικό αντίτυπο θα δείξει σε πια κατάσταση βρίσκεται το έργο, αν θέλει δηλαδή διορθώσεις, για να συνεχιστεί και να φτάσει στο τελικό αποτέλεσμα. Η ξυλογραφία όταν δεν είναι μαυρόασπρη χρησιμοποιεί για κάθε χρώμα άλλη σανίδα με τη γνωστή πάντα διαδικασία της χάραξης.

Χαλκογραφία

Αντίθετα με την ξυλογραφία, στη χαλκογραφία το σχέδιο χαράσσεται σε βάθος, είτε με νιτρικό οξύ, είτε μόνο με ειδικά εργαλεία.

Σε μια πλάκα χαλκού τέλεια λιασμένη, η οποία έχει καλυφθεί μ’ ένα λεπτό στρώμα βερνίκι, ο χαράκτης χαράζει ένα σχέδιο. Αυτό σχηματίζεται με διαγραμμίσεις οι οποίες αποκαλύπτουν το χαλκό, η δε πλάκα βυθίζεται σ’ένα διάλυμα νιτρικού οξέος. Το οξύ εισχωρεί στα χαραγμένα αυλάκια, τρώει το χαλκό και σχηματίζει έτσι μια χαρακτική σε κοίλο, στην οποία εισχωρεί το μελάνι και βγαίνει η εικόνα με μια δυνατή πίεση. Αυτή είναι η στοιχειώδης αρχή της χαλκογραφίας με το EAU-FORTE, όμως εύκολα κανείς καταλαβαίνει ότι αν η οξείδωση γινόταν ομοιόμορφα θα παρουσίαζε μια εικόνα επίπεδη, χωρίς ανάγλυφο. Το οξύ θα έτρωγε το μέταλλο εξ ίσου παντού και θα είχαμε κάτι ανάλογο με τη χαρακτική στα όπλα. Γι αυτό ο καλλιτέχνης κάνει πολλές οξειδώσεις αλλάζοντας και τη δύναμη του οξέος για να δώσει διαφορετικά βάθη γραμμών. Αυτό κατορθώνεται σκεπάζοντας με βερνίκι μερικά μέρη που έχουν ήδη αρκετά φαγωθεί και αφήνοντας το υπόλοιπο, περισσότερο χρόνο στην επίδραση του οξέος.

Έτσι χαράσσονται διαφορετικά βάθη τα οποία δίνουν στη χαλκογραφία την πλαστικότητα της φόρμας και το ανάγλυφο.

Λιθογραφία

Η λιθογραφία φανερώνεται στα τέλη του 18ου αιώνα στη Γερμανία.

Είναι ένας χημικός τρόπος εκτύπωσης πολύ πιο απλός από τις άλλες μεθόδους. Κι αυτό, γιατί στην πλάκα που θα γίνει η εκτύπωση δεν υπάρχουν σημεία κοίλα ούτε ανάγλυφα. Τόσο η εικόνα που θα τυπωθεί όσο και τα μέρη που αντιστοιχούν στα άσπρα βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο.

Η αρχή της λιθογραφίας είναι στη βάση της απλή. Στηρίζεται στο φυσικό φαινόμενο το λίπος να διώχνει το νερό. Το σχέδιο γίνεται μ’ ένα λιπαρό υλικό, τη λιθογραφική μελάνη, ή τα λιθογραφικά κραγιόνια και περνά έπειτα από μια χημική διαδικασία με αραβική γόμα και νιτρικό οξύ. Μ’ αυτό τον τρόπο τα μέρη που δεν αποτελούν το σχέδιο τα κάνει να συγκρατούν καλύτερα το νερό, ώστε όταν περάσει κανείς πάνω στην επιφάνεια της πλάκας ένα ρολό με μελάνι, αυτό θα κρατηθεί στα λιπαρά μόνο μέρη και δε θα γίνει δεκτό όπου η επιφάνεια είναι υγρή.

Για να γίνει μια λιθογραφία χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια. Πριν αρχίσει το σχέδιο, η πέτρα θα πρέπει να απαλλαγεί απ’ όλες τις λιπαρές ουσίες γι αυτό τρίβεται με μιαν άλλη ομοιόμορφη πέτρα έχοντας ενδιάμεσα νερό και σμιρίγδι. Αυτό επαναλαμβάνεται δυο-τρεις φορές αλλάζοντας κάθε φορά τον κόκκο. Μετά το τρίψιμο, η πέτρα ξεπλένεται με άφθονο νερό και αφού στεγνώσει μπορεί να γίνει το σχέδιο.

Υπάρχουν πολλές δυνατότητες στον τρόπο που θα σχεδιάσει κανείς. Μπορεί να χρησιμοποιήσει πινέλα ή πενάκια διαλύοντας τη λιθογραφική μελάνη με νερό ή νέφτι, μπορεί μόνο με μολύβια ή και τα δυο μαζί. Μπορεί ακόμα να χαράξει πάνω στα μαύρα, να δημιουργήσει τόνους, να γράψει επίπεδες επιφάνειες.

Η οξείδωση όμως που θ’ ακολουθήσει θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία του έργου. Το διάλυμα του νιτρικού οξέος με την αραβική γόμα ανάλογα με τη δύναμή του θα επηρεάσει το σχέδιο στους ευαίσθητους τόνους. Πολλές φορές χρειάζονται περισσότερες από μια χημικές προετοιμασίες. Για ν’ αρχίσει το δοκιμαστικό τύπωμα, αφαιρείται το λιθογραφικό υλικό και μένει μόνο η λιπαρή στάμπα του σχεδίου.

Αφού υγράνουμε όλη την επιφάνεια της πλάκας μ’ ένα σφουγγάρι, περνάμε το χρώμα μ’ ένα ρολό και τυπώνουμε το πρώτο δοκίμιο, αλλά το αποτέλεσμα που επιθυμούμε θα έρθει μετά από αρκετά δοκιμαστικά τυπώματα. Η πέτρα δεν είναι παραγωγική όπως ο τσίγκος και δύσκολα μπορεί κανείς να βγάλει πάνω από 40 αντίτυπα. Εν τούτοις, η ποιότητα μιας λιθογραφίας σε πέτρα είναι εξαίρετη, γι αυτό και οι καλλιτέχνες τη χρησιμοποίησαν πάντα για καλλιτεχνικούς σκοπούς.

5. Η ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΗΜΕΡΑ

Αν μελετήσουμε την Ελληνική χαρακτική βιβλιογραφικά θα διαπιστώσουμε ότι η εξέλιξή της, έχει άμεση σχέση με τη Σχολή Καλών Τεχνών και τους δασκάλους της.

Το μεγάλο ενδιαφέρον των τεχνοκριτικών αρχίζει από τους πρωτοπόρους χαράκτες που βγήκαν από το «Κατάστημα των Ωραίων Τεχνών» της Κέρκυρας ή από άλλες Ευρωπαϊκές σχολές στις αρχές του αιώνα μας, στρέφεται κατόπιν επίμονα στους καταξιωμένους μαθητές του Γιάννη Κεφαλληνού και περιορίζεται σε μεμονωμένες περιπτώσεις σε μαθητές του Κώστα Γραμματόπουλου.

Φαίνεται δηλαδή αισθητά ότι υπάρχει μια κάμψη τόσο στον αριθμό των χαρακτών τα τελευταία 30 χρόνια, όσο και στη σημαντικότητα του έργου τους. Φαίνεται ακόμα ότι η χαρακτική δεν έχει καλλιεργηθεί το ίδιο σε όλους τους κλάδους. Αν κάνουμε μια μικρή αναδρομή στο έργο των δασκάλων και των μαθητών τους θα διαπιστώσουμε ότι στη μεγάλη τους πλειοψηφία οι μαθητές ακολούθησαν τον κλάδο που οι δάσκαλοι ασχολήθηκαν συστηματικά.

Ο Γιάννης Κεφαλληνός π.χ. ήταν εξαίρετος δάσκαλος στη ξυλογραφία. Έτσι οι μαθητές του ασχολήθηκαν με αυτό το είδος της χαρακτικής. Ο κατοπινός δάσκαλος και μαθητής του Κεφαλληνού, Κώστας Γραμματόπουλος, σπουδαίος μάστορας κι αυτός της ξυλογραφίας, επηρέασε σ’ ένα μεγάλο βαθμό πολλούς μαθητές του.

Συμπερασματικά μπορεί κανείς να πει ότι, ενώ η ξυλογραφία έχει μια παράδοση που οφείλεται στους δασκάλους, οι άλλοι κλάδοι της χαρακτικής, η χαλκογραφία και λιθογραφία έμειναν στο περιθώριο. Και θα ήταν ανύπαρκτες εάν μερικοί νέοι καλλιτέχνες δεν είχαν την τύχη να πάνε στο εξωτερικό. Στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας δεν υπήρξε ποτέ ο ειδικός δάσκαλος για τη χαλκογραφία στο EAU-FORTE, στο BURIN, ή τη λιθογραφία. Σ’ ένα μικρό και μοναδικό εργαστήρι γινόντουσαν όλα από ένα δάσκαλο ο οποίος δεν ήταν δυνατόν να ξέρει όλα τα πράγματα. Γιατί δάσκαλος σημαίνει να έχει αφιερώσει αρκετά χρόνια στο αντικείμενο που θα διδάξει. Εδώ βέβαια δεν είναι άμοιροι ευθύνης και οι καθηγητές της Σχολής Καλών Τεχνών.

Το κράτος εκτιμώντας το έργο τους, τους έδωσε αρκετές πρωτοβουλίες. Έχουν τη δυνατότητα και εργαστήρια να δημιουργήσουν και ειδικούς δασκάλους να πάρουν. Αντί όμως γι αυτό, η σημερινή διαπίστωση είναι ότι η χαρακτική περιορίζεται όλο και περισσότερο και ενισχύεται μάλιστα  από επίσημες δηλώσεις καθηγητή, ότι «οι χαράκτες χάνουν έδαφος».

Φαίνεται δυστυχώς ότι υπάρχει ταύτιση με την παλιά αντίληψη ότι η χαρακτική δεν έχει και τόση σπουδαιότητα αφού υπάρχει η ζωγραφική, η οποία μάλιστα μπορεί να κυκλοφορήσει ανεμπόδιστα και να αποδώσει ανέλπιστα κέρδη. Συνεπίκουροι αυτής της μοντέρνας αντίληψης έρχονται και ορισμένοι εκδοτικοί οργανισμοί με τους οποίους πολλοί συνεργάζονται.

Δεν είναι λοιπόν υπερβολικό αν λέγαμε ότι η χαρακτική βρίσκεται υπό διωγμό. Και προκαλεί εντύπωση η αδιαφορία κυρίως εκείνων που γνωρίζουν από κοντά τη χαρακτική κι αυτών που αγωνίστηκαν για την ανεξαρτησία της.

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οι προτάσεις που ακολουθούν δεν έχουν αποφασιστεί από κανένα επίσημο όργανο. Είναι απλώς μια έκκληση όλων αυτών που αγαπούν τη χαρακτική σαν εκφραστικό μέσο και πιστεύουν στη λαϊκή της αποστολή.

  1. Στις Σχολές Καλών Τεχνών της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης πρέπει να λειτουργήσουν τα παρακάτω βασικά εργαστήρια: α) Ξυλογραφίας  β) Χαλκογραφίας EAU-FORTE-BURIN  γ) Λιθογραφίας.
  2. Κάθε εργαστήριο πρέπει να έχει ειδικό καθηγητή  με τους ανάλογους βοηθούς του.
  3. Ελεύθερη διακίνηση των σπουδαστών σε όλα τα εργαστήρια.
  4. Οι χαράκτες πρέπει ν’ αποτελέσουν μία ένωση της οποίας μέλη θα είναι όσοι ασχολούνται ενεργά με τη χαρακτική.
  5. Τα χαρακτικά πρέπει να είναι πάντα αριθμημένα και να πωλούνται σε χαμηλές τιμές. Τα αντίτυπα που ονομάζονται EPREUVES να είναι πολύ περιορισμένα και πάντα αριθμημένα με λατινικά στοιχεία.
  6. Δίπλα στον αριθμό αντιτύπων να υπάρχουν τα γράμματα IMP αρχικά της λέξης IMPRESSION για να δηλώνεται ότι το τύπωμα έγινε από τον ίδιο τον καλλιτέχνη.
  7. Οι ζωγράφοι που κυκλοφορούν το έργο τους είτε σε offset είτε σε μεταξοτυπία να είναι ειλικρινείς. Να αναφέρουν πάντα, τον τρόπο εκτύπωσης π.χ. Λιθογραφία-OFFSET, φωτολιθογραφία κ.τ.λ. Να αναγράφουν πάντα το όνομα ή το εργαστήριο του εκτυπωτή. Το πολλαπλό δεν είναι απαγορευμένο, αλλά πρέπει να διατίθεται σε πάρα πολύ χαμηλές τιμές. Είναι απαράδεκτο μια λιθογραφία σε πέτρα, τυπωμένη στο χέρι, σε 15 αντίτυπα, να φτάνει μόλις στις 225.000 και μια λιθογραφία σε OFFSET σε 250 αντίτυπα να ξεπερνάει τα 2.500.000.
  8. Το κράτος πρέπει να ενδιαφερθεί ουσιαστικά, ενθαρρύνοντας ιδιώτες και οργανισμούς στην αγορά χαρακτικών έργων, οργανώνοντας μεγάλες εκθέσεις, δημιουργώντας Μουσείο Χαρακτικής, καταργώντας τους δασμούς στα υλικά των καλλιτεχνών.
  9. Οι Δήμοι να στρέψουν το ενδιαφέρον τους και στους καλλιτέχνες, χρηματοδοτώντας εργαστήρια χαρακτικής, στα οποία το κοινό θα μπορέσει να έρθει σε άμεση επαφή με τη χαρακτική τέχνη. Στη Σουηδία υπάρχουν 40 τέτοια εργαστήρια.
  10. Το κοινό πρέπει να συνηθίσει στην αγορά έργων όπως ξοδεύει χρήματα για δευτερεύουσες ανάγκες του και να σταματήσει να ζητά δωρεάν έργα από τους καλλιτέχνες για διάφορους σκοπούς.
  11. Τα πολιτικά κομμάτια εάν θεωρούν πραγματικά την τέχνη μέσον επικοινωνίας των ανθρώπων για Ειρήνη και Δημοκρατία, πρέπει να ενισχύουν τους καλλιτέχνες με κάθε τρόπο για να υπάρχει και ποιότητα στις γιορτές των νεολαίων τους και μεγαλύτερη συμμετοχή.
  12. Η τέχνη δεν είναι μόνο βιτρίνα της πολιτείας αλλά και ουσιαστικό μέσο καλλιέργιας των πολιτών.